Cà Phê Bền Vững: 11 Sáng Kiến Và Cuộc Đua Quyền Lực Trong Chuỗi Cung Ứng Toàn Cầu

1. Một Tách Cà Phê, Một Chuỗi Cung Ứng Khổng Lồ

Cà phê là một trong những mặt hàng được giao dịch nhiều nhất thế giới, trồng trên **10 triệu hecta** tại khoảng **12,5 triệu nông trại**. Đằng sau mỗi tách cà phê là cả một chuỗi dài: nông dân, hợp tác xã, thương lái, nhà rang, nhà bán lẻ và người tiêu dùng ở những châu lục khác nhau. Khi chuỗi này gặp trục trặc — giá rớt, dịch bệnh, biến đổi khí hậu — người chịu thiệt đầu tiên thường là nông dân trồng cà phê.

Lịch sử ngành cà phê đã chứng kiến một cú sốc lớn: sau khi các Hiệp định Cà phê Quốc tế bị dỡ bỏ năm 1989, giá cà phê đã **rớt gần 75%**, chạm đáy lịch sử **0,50 đô la Mỹ mỗi pound vào năm 2001**. Thêm vào đó là bệnh gỉ sắt lá cà phê và diện tích đất phù hợp cho trồng cà phê ngày càng thu hẹp vì biến đổi khí hậu.

Bài tổng quan hệ thống của nhóm tác giả Wright và cộng sự (đăng năm 2024) đã rà soát kỹ lưỡng các nghiên cứu về tính bền vững và quản trị trong chuỗi cung ứng cà phê. Nhóm tác giả sàng lọc từ **2.134 tài liệu** ban đầu, cuối cùng giữ lại **217 nghiên cứu** để phân tích, và từ đó xây dựng một bảng phân loại gồm **11 loại sáng kiến bền vững** đang vận hành trong ngành cà phê.

2. 11 Loại Sáng Kiến Bền Vững: Không Chỉ Có Chứng Nhận

Khi nhắc tới cà phê bền vững, nhiều người chỉ nghĩ tới chứng nhận — những con dấu trên bao bì. Thực tế, bức tranh đa dạng hơn nhiều. Bảng phân loại của bài tổng quan gồm: sáng kiến cộng đồng và văn hóa; hợp tác xã của nhà sản xuất; chương trình nông nghiệp sinh thái (agroecology); chương trình nông nghiệp thông minh với khí hậu; nhãn địa lý hoặc nhãn nguồn gốc; chính sách của chính phủ; chi trả cho dịch vụ hệ sinh thái; mô hình cà phê quan hệ (relationship coffee); trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp; chứng nhận; và sáng kiến đa bên toàn cầu.

Điểm mới quan trọng của bảng phân loại này là nó **đưa nông dân trở lại trung tâm**. Các tổng quan trước đây chủ yếu nhìn từ góc độ doanh nghiệp và đầu tư của doanh nghiệp. Trong khi đó, nhiều sáng kiến thực ra do chính cộng đồng nông dân khởi xướng: họ tự chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái để chống xói mòn đất và ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, tự tổ chức du lịch nông nghiệp gắn với cảnh quan văn hóa cà phê, hay tự lập hợp tác xã để cùng nhau làm ăn và ra quyết định một cách dân chủ.

Trong thực tế, các sáng kiến không đứng riêng lẻ mà đan xen, bổ sung cho nhau: một nông trại có thể vừa theo nông nghiệp sinh thái, vừa đạt chứng nhận hữu cơ nhờ hợp tác xã, vừa bán trực tiếp cho người mua và làm du lịch cà phê để có thêm thu nhập.

3. Nghiên Cứu Đang Lệch Về Đâu? Chứng Nhận, Châu Mỹ Và Kết Quả Kinh Tế

Trong 217 nghiên cứu, **chứng nhận là loại sáng kiến được nghiên cứu nhiều nhất**, chiếm gần một nửa tập dữ liệu với **98 nghiên cứu**. Điều này một phần vì chứng nhận dễ nghiên cứu: có nhóm đối chứng và nhóm được chứng nhận rõ ràng để so sánh, và kết quả kinh tế như giá bán hay thu nhập hộ gia đình cũng dễ đo lường hơn kết quả môi trường hay xã hội.

Sự lệch này thể hiện rõ trong số liệu: trong số **140 nghiên cứu (65%)** có ghi nhận ít nhất một kết quả, kết quả kinh tế được đánh giá nhiều nhất với **110 nghiên cứu (79%)**, tiếp theo là kết quả xã hội với **80 nghiên cứu (57%)** và kết quả môi trường với **65 nghiên cứu (46%)**. Nhiều sáng kiến có chưa tới 10 nghiên cứu đánh giá kết quả, và loại sáng kiến chi trả cho dịch vụ hệ sinh thái có ít nghiên cứu nhất. Nói cách khác, chúng ta biết khá nhiều về việc chứng nhận có giúp nông dân bán được giá cao hơn không, nhưng biết ít hơn nhiều về việc các sáng kiến khác nhau thực sự bảo vệ rừng, đất, nước và đời sống cộng đồng ra sao.

Về địa lý, nghiên cứu cũng lệch về châu Mỹ, đặc biệt là Mexico với **30 nghiên cứu (14%)**, dù Mexico chỉ chiếm khoảng **2% nguồn cung cà phê toàn cầu**. Ngược lại, trong tập dữ liệu này **không có nghiên cứu nào về các nước trồng cà phê ở Tây Phi** như Côte d'Ivoire, Cameroon hay Gabon. Việt Nam, nước sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới, cũng nhận được ít sự chú ý nghiên cứu hơn nhiều so với sản lượng của mình. Đây là một khoảng trống đáng lưu ý, bởi robusta — giống cà phê chủ lực của Việt Nam và Tây Phi — được mô hình khí hậu dự báo là **có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu** so với arabica.

4. Ai Nắm Quyền Trong Chuỗi Cà Phê?

Một đóng góp quan trọng khác của bài tổng quan là phân tích quyền lực. Cà phê được giao dịch trong một chuỗi do người mua dẫn dắt: các công ty đa quốc gia, nhà rang và nhà bán lẻ lớn có khả năng gây ảnh hưởng lớn và chiếm phần lớn giá trị. Theo các nghiên cứu được trích dẫn, **nông dân chỉ nhận được chưa tới 10% tổng giá trị của chuỗi cung ứng vào năm 2015**. Tình trạng bất đối xứng thông tin cũng rất rõ: nhiều nông dân ít có cơ hội tiếp cận kiến thức và kỹ năng để tham gia thị trường toàn cầu. Có nông dân ở Jamaica được phỏng vấn cho biết họ không biết gì về chuỗi cung ứng ngoài việc giao hạt cho cơ sở chế biến địa phương, không tin tưởng cơ cấu hỗ trợ của chính phủ và không có đại diện trong các cơ cấu quản trị.

Các tác giả phân biệt ba nhóm sáng kiến theo khoảng cách giữa người thiết kế và vùng trồng: sáng kiến địa phương do chính nông dân thiết kế và thực hiện; sáng kiến trung gian như nhãn địa lý thường do chính phủ dẫn dắt; và sáng kiến từ xa như chứng nhận hay chương trình của doanh nghiệp do các tác nhân toàn cầu dẫn dắt. Mô hình cà phê quan hệ cố gắng rút ngắn khoảng cách bằng quan hệ trực tiếp, dài hạn giữa nhà rang, nhà bán lẻ và nông dân, nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn phần lớn thuộc về nhà rang hoặc nhà bán lẻ.

Ngay cả chứng nhận cũng bị tranh luận: có ý kiến cho rằng nó giúp nông dân bán giá cao hơn, có ý kiến cho rằng nó phục vụ lợi ích của người mua và khó thích ứng với điều kiện địa phương. Thông điệp của bài tổng quan rất rõ: **bất đối xứng quyền lực cần được xử lý ở mọi khâu của chuỗi**, thì các sáng kiến mới thực sự bền vững.

5. Sáng Kiến Địa Phương Làm Được Gì, Và Còn Thiếu Gì?

Khi chỉ xét 39 nghiên cứu ghi nhận cả kết quả xã hội lẫn môi trường, bức tranh cho thấy các sáng kiến địa phương có tỷ lệ kết quả môi trường tích cực cao một cách đáng kể, đặc biệt ở hạng mục đa dạng sinh học và đất đai. Về xã hội, các kết quả tích cực của sáng kiến địa phương thường là cải thiện sinh kế nhờ đa dạng hóa thu nhập, thiết lập thực hành thương mại công bằng, bảo vệ sức khỏe và an toàn lao động, bảo vệ quyền lao động và xây dựng năng lực cho lãnh đạo địa phương. Các chương trình nông nghiệp sinh thái thường chú trọng an ninh lương thực và đa dạng hóa thu nhập để giảm rủi ro khi giá cà phê biến động.

Tuy nhiên, bài tổng quan cũng thẳng thắn chỉ ra giới hạn: bằng chứng còn quá mỏng và thiếu nhất quán để so sánh hiệu quả giữa các sáng kiến với nhau. Có trường hợp ghi nhận kết quả môi trường tiêu cực của chứng nhận, cho thấy một sáng kiến có thể gây hậu quả ngoài ý muốn trong một số bối cảnh, hoặc chưa đủ sức thay đổi xu hướng môi trường tiêu cực. Nhãn địa lý cũng có mặt trái: một chỉ dẫn địa lý ở Jamaica khiến nông dân không có tiếng nói về cách triển khai sáng kiến, càng củng cố bất bình đẳng trong chuỗi. Với sáng kiến đa bên toàn cầu, chỉ có **2 nghiên cứu** trong tập dữ liệu, đều về sáng kiến 4C (Common Code for the Coffee Community) — quá ít để kết luận về những cam kết quy mô lớn đang huy động nguồn lực tài chính đáng kể.

Một rào cản thực tế cũng được nêu ra: nông dân nhỏ thường thiếu nguồn lực để tự chuyển đổi, nhất là khi năng suất có thể giảm lúc đầu khi họ ngừng dùng hóa chất nông nghiệp, trước khi phục hồi nhờ phân bón tự nhiên và biện pháp kiểm soát sâu bệnh sinh học. Vì vậy, quan hệ đối tác với tổ chức phi chính phủ và cơ quan chính phủ có thể rất quan trọng trong giai đoạn chuyển đổi này.

Kết Luận: Bền Vững Không Chỉ Là Một Con Dấu

Bài tổng quan kết luận rằng sự đa dạng của các sáng kiến cho thấy ngành cà phê đang trên hành trình hướng tới bền vững — nhưng câu hỏi cốt lõi vẫn còn đó: **làm sao đo lường và theo dõi tiến trình bền vững một cách đầy đủ?** Nghiên cứu hiện tại tập trung quá nhiều vào chứng nhận, trong khi còn cả một loạt can thiệp khác cần được điều tra, đặc biệt là tác động môi trường và các sáng kiến do nông dân dẫn dắt.

Với người tiêu dùng, thông điệp thực tế là: một con dấu bền vững trên bao bì là tín hiệu tốt, nhưng chưa phải toàn bộ câu chuyện. Đằng sau nó còn là câu hỏi ai thiết kế tiêu chuẩn, nông dân có tiếng nói ra sao, và lợi ích có thực sự tới được vùng trồng hay không.

Nguồn: Wright D. R. và cộng sự, "Sustainable coffee: A review of the diverse initiatives and governance dimensions of global coffee supply chains", tạp chí Ambio, 2024, PMCID: PMC11101400.