Cà Phê Quan Hệ Trực Tiếp: Gần Nhau Không Chỉ Là Gần Về Khoảng Cách

1. Gần Mà Vẫn Xa: Nghịch Lý Của Chuỗi Cà Phê Truyền Thống

Trong hệ thống thực phẩm truyền thống, khoảng cách giữa người trồng và người uống thường rất lớn, cả về địa lý lẫn xã hội. Cà phê phần lớn được trồng ở các nước phương Nam, rồi qua nhiều tầng trung gian mới đến được các nước phương Bắc, và người trồng ít có tiếng nói trong cách cà phê của mình được định giá.

Các tác giả Hanna Edelmann, Xiomara Fernanda Quiñones-Ruiz và Marianne Penker, thuộc Đại học BOKU (Áo), bắt đầu từ chính nghịch lý này. Bài viết của họ, đăng trên tạp chí Sociologia Ruralis năm 2020, cần được hiểu đúng bản chất: **đây là một khung phân tích khái niệm, không phải một nghiên cứu thực nghiệm đo lường trên diện rộng.** Nó đưa ra bộ công cụ để so sánh mức độ gần gũi trong các mô hình cà phê quan hệ trực tiếp, chứ không chứng minh mô hình này luôn tốt hơn mô hình kia.

2. Cà Phê Quan Hệ Trực Tiếp Là Gì?

Theo định nghĩa mà bài viết dẫn lại từ Vicol và cộng sự (2018), **cà phê quan hệ là cà phê được tiếp thị như sản phẩm mua qua mối quan hệ trực tiếp giữa nhà rang và người sản xuất, thường bao gồm tương tác cá nhân, tin cậy lẫn nhau, minh bạch giá, cam kết cải thiện chất lượng và ý định cải thiện đời sống của nông dân cùng cộng đồng của họ.**

Các tác giả thu hẹp phạm vi thêm một bước: mô hình quan hệ trực tiếp, theo cách họ dùng, là chuỗi mà người sản xuất và người mua hoặc nhà rang **biết nhau và nói chuyện trực tiếp với nhau**, chứ không chỉ nhận thông tin về nhau qua một công ty thu mua trung gian.

Bối cảnh của mô hình này gắn với làn sóng cà phê thứ ba, khi cà phê được bán như sản phẩm thủ công, phân biệt bằng chất lượng và nguồn gốc. Trong thế giới cà phê specialty, **cà phê specialty phải đạt trên 80 điểm** theo thang chấm của Hiệp hội Cà phê Specialty.

3. Bốn Chiều Gần Gũi

Dựa trên học thuyết về sự gần gũi của Boschma (2005), các tác giả đề xuất **bốn chiều gần gũi chính, cộng thêm ba chiều xuyên suốt** tác động lên tất cả các chiều còn lại.

**Chiều thứ nhất là gần gũi về tổ chức**: mối quan hệ được sắp xếp như thế nào. Khung phân tích xem xét hình thức thỏa thuận; giá do người mua tự định hay được thương lượng cùng người trồng; quan hệ kéo dài bao lâu; lợi ích được chia ra sao; và rủi ro do ai gánh.

**Chiều thứ hai là gần gũi về thể chế**: các bên có chia sẻ cùng chuẩn mực, quy tắc và giá trị hay không. Khung phân tích xem xét chuẩn mực về chất lượng cà phê, các chứng nhận như Hữu cơ hay Fairtrade, các chuẩn mực môi trường vượt ngoài chứng nhận, và các thực hành xã hội ngoài tiền trả cho cà phê.

**Chiều thứ ba là gần gũi về nhận thức**: nền tảng kiến thức của các bên có trùng lặp nhau hay không, và hai bên có trao đổi kiến thức, học hỏi lẫn nhau hay không. Người trồng hiểu về sản xuất, người mua hiểu về rang và thị hiếu người uống; kiến thức càng trùng lặp thì giao tiếp càng dễ.

**Chiều thứ tư là gần gũi về xã hội**: mối quan hệ dựa trên tin cậy qua tình bạn, sự quen biết hay quan hệ họ hàng. Khung phân tích xem xét mức độ tin cậy, mức độ hiểu biết về nhau và mức độ quen biết cá nhân, từ hoàn toàn không có quan hệ đến bạn bè hay người thân.

4. Ba Chiều Xuyên Suốt: Địa Lý, Quyền Lực Và Giao Tiếp

Bên cạnh bốn chiều chính, khung phân tích còn có **ba chiều xuyên suốt: gần gũi địa lý tạm thời, quyền lực và giao tiếp.**

Về địa lý, chuỗi cà phê truyền thống vốn rất dài nên gần như không có sự gần gũi địa lý thường xuyên. Nhưng các tác giả nhấn mạnh **sự gần gũi địa lý tạm thời**: những chuyến thăm trực tiếp ngắn hạn vào những thời điểm quan trọng.

Về quyền lực, chuỗi cà phê truyền thống thường bị dẫn dắt bởi người mua, khi các nhà bán lẻ lớn đặt ra tiêu chuẩn mà người trồng phải tuân theo. Mô hình quan hệ trực tiếp nhấn mạnh tính tương hỗ và công bằng, nhưng các tác giả nhắc rằng **mọi quan hệ kinh doanh đều có chênh lệch quyền lực.**

Về giao tiếp, trao đổi qua lại, phản hồi và thương lượng là điều kiện để xây dựng sự gần gũi. Một cảnh báo quan trọng là **quá gần gũi cũng có thể gây hại**: nó có thể làm tăng cơ hội gian lận, khiến các bên bỏ lỡ cơ hội mới, loại trừ người mới và ý tưởng mới, hoặc tạo ra sự phụ thuộc.

5. Trường Hợp Minh Họa Ở Colombia: Gần Nhiều Chiều, Nhưng Vẫn Mong Manh

Để thử nghiệm khung phân tích, các tác giả dùng **một trường hợp minh họa duy nhất ở Colombia**, dựa trên khảo sát thực địa vào tháng 11 và tháng 12 năm 2018 cùng hai cuộc phỏng vấn bán cấu trúc với người trồng cà phê và chủ một nhà hàng. Trường hợp này chỉ minh họa cách dùng khung phân tích, không phải là bằng chứng đại diện cho mọi mô hình cà phê quan hệ trực tiếp.

Chuỗi trong trường hợp này rất ngắn: một người trồng cà phê và một chủ nhà hàng, cả hai cùng ở một vùng gần thành phố Medellín. Người trồng có một nông trại rộng **16 hecta**, và chỉ bán trực tiếp khoảng **10 đến 15 phần trăm** sản lượng cho quán cà phê, khách sạn và nhà hàng, phần còn lại bán cho hợp tác xã.

Khi áp khung phân tích vào trường hợp này, **sự gần gũi về địa lý, tổ chức, thể chế và nhận thức đều cao, nhưng sự gần gũi về xã hội lại thấp.** Hai bên gặp nhau thường xuyên, không có hợp đồng chính thức nào. Chủ nhà hàng nói rất rõ: không có hợp đồng, anh gọi điện đặt hàng, và khi không còn hài lòng thì sẽ không gọi nữa. Giá được thương lượng trực tiếp, quan hệ kéo dài 2 năm, và người trồng nhận được **14.000 peso Colombia cho mỗi pound, tương đương khoảng 4,3 USD**, cao hơn mức giá FOB trung vị khoảng 3 USD cho cà phê specialty xanh 85 điểm của Colombia được dẫn trong bài.

Nhưng **người trồng gánh gần như toàn bộ rủi ro**, từ sản xuất đến giao hàng. Trường hợp này không có chứng nhận nào, và chủ nhà hàng cũng không có hoạt động xã hội nào cho người trồng ngoài việc trả tiền mua cà phê. Về mặt xã hội, hai bên chỉ là đối tác kinh doanh, không phải bạn bè hay người thân. Sau thời gian khảo sát, chủ nhà hàng đã ngừng đặt hàng mà không giải thích rõ ràng, sau **6 tháng gián đoạn** mới thỉnh thoảng mua lại với số lượng nhỏ. Các tác giả cho rằng chính sự gần gũi xã hội yếu, cộng với chênh lệch quyền lực do có nhiều người trồng cùng chào hàng, có thể lý giải vì sao quan hệ này bị chấm dứt dễ dàng như vậy. Ở Colombia, khoảng **563.000 gia đình phụ thuộc vào cà phê**, nhưng người trồng này có việc làm ngoài ngành nên chịu rủi ro cao hơn.

6. Người Mua, Người Trồng Và Người Uống Nên Hỏi Điều Gì?

Giá trị lớn nhất của khung phân tích này nằm ở chỗ nó biến một lời hứa mơ hồ thành những câu hỏi cụ thể. Thay vì chỉ hỏi cà phê này có phải mua trực tiếp hay không, chúng ta có thể hỏi: thỏa thuận bao gồm những gì, giá được thương lượng như thế nào, quan hệ kéo dài bao lâu, lợi ích và rủi ro được chia ra sao; hai bên có hiểu chất lượng giống nhau không; và ai là người đặt ra quy tắc.

Với người mua và nhà rang, khung phân tích nhắc rằng trả giá cao hơn và nhấn mạnh chất lượng chưa đủ để gọi là công bằng, nếu người trồng vẫn gánh hết rủi ro và có thể bị thay thế bất cứ lúc nào. Với người uống, bài học thực tế hơn: đừng chỉ tin vào hai chữ trực tiếp trên nhãn, mà hãy tìm những dấu hiệu cụ thể và kiểm chứng được, như tên nông trại, mức độ minh bạch về giá và thời gian hợp tác. Ở Việt Nam cũng vậy: chuỗi ngắn chỉ có ý nghĩa khi người trồng được chia sẻ lợi ích và giảm rủi ro.

Kết Luận: Đo Khoảng Cách Để Thu Hẹp Khoảng Cách Một Cách Thật Sự

Khung phân tích của Edelmann và cộng sự không đưa ra một công thức chung cho mọi mô hình cà phê quan hệ trực tiếp, và cũng không kết luận rằng mô hình nào cũng cải thiện đời sống nông dân. **Đóng góp của nó là làm cho sự gần gũi trở nên nhìn thấy được**: gần gũi về tổ chức, thể chế, nhận thức và xã hội, cộng với địa lý tạm thời, quyền lực và giao tiếp, mỗi chiều đều có thể cao hoặc thấp.

Vì vậy, câu hỏi đúng không phải là mô hình này có gắn mác quan hệ trực tiếp hay không, mà là gần gũi ở chiều nào, xa cách ở chiều nào, ai được lợi, ai gánh rủi ro, và ai có quyền định nghĩa chất lượng. Khi những câu hỏi đó được trả lời một cách minh bạch, người trồng, người mua và người uống mới có cơ sở để xây dựng những chuỗi cà phê không chỉ ngắn hơn về quãng đường, mà còn công bằng hơn về quan hệ.

Nguồn: Edelmann, H., Quiñones-Ruiz, X. F. và Penker, M. (2020). Analytic Framework to Determine Proximity in Relationship Coffee Models. Sociologia Ruralis, 60(2), 458-481. PMCID: PMC7217230. Phạm vi: chuyển thể từ toàn văn trên PMC; đây là khung phân tích khái niệm kèm một trường hợp minh họa duy nhất ở Colombia, không phải nghiên cứu thực nghiệm trên diện rộng.